Nga Eliot Brown dhe Vladimir Karaj
ZVERNEC, Shqipëri – Banorët e këtij fshati të vogël bregdetar u tronditën dy vjet më parë kur Jared Kushneri postoi renderat e një resorti të planifikuar Mesdhetar në gadishull të ngushtë të futur mes detit blu dhe një lagune ku fluturojnë flamingot. Imazhet ishin të një cope toke ku prindërit dhe gjyshërit e tyre dikur kultivonin patate. Banorët pohuan se prona iu ishte vjedhur atyre në vitet 2000 nga Artur Shehu, një gangster i dyshuar, që u arratis në Miami pas një përleshjeje me armë në barin e tij. Pra, ata i shkruan një letër Kushner-it duke i thënë se ishin futur në gati dy dekada mosmarrëveshjesh gjyqësore me Shehun, duke i kërkuar zhvilluesve që të mos vazhdonin. Vendndodhja, shkruan ata, është “pronë e fshatit dhe e banorëve të tij.” Në vend të kësaj, një grup zhvillimi i mbështetur nga Kushneri vazhdoi përpara dhe i pagoi Shehut mbi 120 milionë dollarë për tokën më herët këtë vit. Dy muaj më vonë, prokurorët shqiptarë kërkuan arrestimin e Shehut me dyshimet se kishte luajtur një rol kryesor në një operacion të gjerë ndërkombëtar trafikimi droge që solli kokainë nga Amerika e Jugut në Evropë në dërgesa me dru qymyri dhe pastë frutash.
Prokurorët thanë se Shehu pastronte para përmes pronës, përfshirë gadishullin në Zvernec, që kishte qenë e vjedhur duke përdorur teknika si dokumente të falsifikuara toke nga periudha osmane.
Kjo polemikë është goditja e radhës për ambiciet e Kushnerit në fushën e pasurive të paluajtshme jashtë vendit, një pjesë e karrierës së tij të biznesit pas 2020-ës që ai nisi pas administratës së parë të Trumpit.
Ndërsa shumica e investimeve të tij kanë qenë nga fondi i tij privat i kapitalit me vlerë 6 miliardë dollarë i mbështetur nga fonde të pasurisë së Gjirit, Kushneri u kthye gjithashtu te rrënjët e tij në pronësi. Ai foli për vendosjen përpara kurbës së investimeve duke zhvilluar në Ballkan, ku turizmi dhe çmimet e pronave po rriteshin, duke synuar Serbinë dhe Shqipërinë. Ai arriti një marrëveshje pa tender me qeverinë e Serbisë për të zhvilluar tokë shtetërore në qendër të Beogradit, që shkaktoi kritika lokale se qeveria serbe po përpiqej të afrohej me Trumpin, një akuzë që qeveria e mohoi. Planet për Serbinë ranë pas javësh protestash dhe aktakuzës ndaj një ministri të kabinetit që nxiti miratimet e projektit. Kushneri u tërhoq në dhjetor.
Projekti në Shqipëri, në Zvernec, ka nxitur një kundërshtim më të gjerë popullor. Një video që tregon rojet private të grupit të mbështetur nga Kushneri duke goditur një banor lokal dhe duke e tërhequr atë nëpër një plazh shkaktoi protesta ditore të mëdha në Tiranë. Ato kanë vazhduar për më shumë se dy muaj, me protestues që zgjeruan kritikat e tyre ndaj korrupsionit endemik dhe zhvillimit të pakontrolluar në një lëvizje që e quajnë Revolucioni Flamingo.
Ndryshe nga Serbia, këtu paratë kanë ndryshuar duart tashmë. Grupi i zhvillimit i mbështetur nga Kushneri pagoi mbi 240 milionë dollarë për toka nga pronarë privatë përfshirë Shehun, sipas një personi të familjarizuar me shitjet. Avokati i Shehut, Kujtim Cakrani, thotë se Shehu nuk është as trafikant droge as hajdut toke, dhe ai kurrë nuk ka bashkëpunuar direkt me Kushnerin, veçse përmes një ndërmjetësi. “Ai nuk ka absolutisht asnjë lidhje me akuzat,” tha Cakrani. “Ai thjesht është një pronar toke, duke ardhur nga një familje e madhe pronarësh toke,” dhe ndërveprimet e tij me të tjerët në aktakuzë ishin vetëm për marrëveshje biznesi legjitime.
Një zëdhënës i grupit të zhvillimit, një ndërmarrje e Kushnerit dhe partnerëve të tjerë tha se sistemi ligjor shqiptar është “vendi i duhur për të zgjidhur pyetjet mbi pronësinë e tokës dhe integritetin e transaksioneve të mëparshme.” Grupi është i vetëdijshëm për pretendimet “rreth shitësit të tokës” dhe nuk është vetë subjekt i ndonjë hetimi, tha ai, duke shtuar, “Ne vazhdojmë të besojmë se blerjet themelore të tokës u kryen në mënyrë të ligjshme.”
Prokurorët thonë se kanë bllokuar paratë e Shehut nga shitja. “Teorikisht, gjykatat kanë autoritetin për të bllokuar përkohësisht zhvillimin e kontestuar,” tha Sotir Dhamo, profesor i planifikimit urban në Universitetin Polis në Tiranë, për pronat e kontestuara që përballen me zhvillim. “Në praktikë, gjykatat nuk janë plotësisht të pavarura nga politika dhe interesat e fshehta ekonomike.”
RRUGA FLAMINGO
Shehu, 60 vjeç, sot jeton në Miami, ku regjistrat e pronave tregojnë se ai zotëron një shtëpi me kolona prej 4,000 këmbësh katrore në Flamingo Drive të Miami Beach së bashku me gruan e tij, një ish-yll televiziv shqiptar.
Rruga e tij drejt Floridës së Jugut kalon përmes disa dekadave veçanërisht të trazuara të përplasjeve në Shqipërinë e tij lindore. E izoluar dhe e varfër gjatë Luftës së Ftohtë, kur qeveria e saj u shkëput edhe nga Bashkimi Sovjetik edhe nga Kina, Shqipëria nuk ia doli shumë mirë gjatë viteve pas-komuniste të 1990-ës. Vendi u trondit nga paqëndrueshmëri politike, krim i organizuar, shpopullim dhe një skemë piramidale masive që gati e hodhi vendin në luftë civile. Në mes të çrregullimit, Shehu doli si një sipërmarrës me pronësi që përfshinin një hotel në qytetin e ashpër e të egër Vlorë. Ai tërhoqi vëmendjen e policisë shqiptare kundër drogës dhe autoriteteve italiane, të cilat e dyshonin se ishte në biznes me mafian italiane, trafikimi i marijuanës dhe kontrabanda e emigrantëve me varka shpejtësie drejt Italisë, tha Dritan Zagani, një prej ish-oficerëve të policisë shtetërore shqiptare që e hetuan.
Një ditë në 1999, tha Zagani, policia vrapoi në një bar pas njoftimeve për të shtëna me armë. Shehu, mësuan ata, kishte pasur një përleshje me armë me një bandë rivale. “Pas asaj, Arturi u zhduk,” tha Zagani. Cakrani, avokati i Shehut, tha se Shehu u sulmua nga banda pro-komuniste për bindjet e tij antikomuniste. Shqyrtimi nga ana e organeve të zbatimit të ligjit ishte i motivuar politikisht, tha ai.
As hetimet italiane as ato shqiptare nuk sollën akuza. Shehu u shfaq sërish në Miami. Ai u transferua në SHBA në 2001 dhe fitoi azil pas pretendimeve për sulme nga bandat komuniste, të cilat vranë xhaxhanë dhe vëllanë e tij, tha Cakrani. Ai në fund siguroi shtetësinë amerikane, tha Cakrani, por mbajti një këmbë në Shqipëri, duke rritur një portofol pronash. Shehu ra sërish në syrin e drejtësisë në 2012 kur prokurorët italianë kërkuan arrestimin e tij në një rast më të gjerë kundër një familjeje kriminale italiane. Shehu kishte në bashkëpronësi një local akulloresh në Shqipëri me një bos të mafies italiane që i transferoi Shehut mbi 1 milion euro (rreth 1.3 milionë dollarë në atë kohë), sipas një vendimi gjykate italiane. Shehu gjithashtu i dha atij hapësirë në një ndërtesë për një kazino, thanë prokurorët. Gjyqtari italian rrëzoi përpjekjen për arrest, duke thënë se nuk kishte prova të mjaftueshme që të tregonin se Shehu ishte i lidhur me ndonjë aktivitet të paligjshëm. Cakrani tha se përfshirja e Shehut ishte vetëm si pronar i qirasë.
Megjithatë, ai vazhdoi të shfaqej në hetime mbi drogën. Forcat e sigurisë evropiane në operacione survejimi e kapën atë në Monako me të dyshuar për trafik droge, thanë prokurorët shqiptarë. Ata morën fotografi të tij në 2019 në Mallorca në një takim pranë një drejtuesi të dyshuar të mafies I cili që nga atëherë është arrestuar. Shehu nuk u akuzua në këto hetime. Avokati i tij tha se Shehu nuk ka pasur probleme ligjore me ndonjë vend evropian përveç Shqipërisë, dhe ai ishte përfshirë vetëm në marrëveshje juridike biznesi. Fati i tij ndryshoi në qershor. Hetuesit evropianë të drogës në Spanjë, Belgjikë dhe shumë vende të tjera i dorëzuan dosje të bollshme një zyre prokurorësh specialë të Shqipërisë të njohur si SPAK, një njësi e krijuar në 2019 pjesërisht për të adresuar shqetësimet e Bashkimit Evropian mbi korrupsionin në Shqipëri.
Është një problem i përhapur: Në katër vitet e fundit, prokurorët nga SPAK-u kanë ngritur akuza korrupsioni kundër dy kryeministrave të mëparshëm, dy zv.kryeministrave të mëparshëm dhe shumë ish-ministrave të kabinetit, të gjithë duke I mohuar akuzat. Të pajisur me dosjet e hetuesve evropianë, SPAK-u në qershor siguroi një urdhër gjykate për të arrestuar Shehun dhe 19 anëtarë të tjerë të asaj që thanë se ishte një rrjet i madh droge evropiane. Prokurorët thanë se Shehu kishte “një pozicion udhëheqës brenda organizatës,” duke e akuzuar atë për pastrim parash dhe pjesëmarrje në një grup të strukturuar criminal, e ngjashme me rrjetëzimin në SHBA. Rrjeti i dyshuar i drogës kapte të gjithë zinxhirin e furnizimit me kokainë: Anëtarë të rrjetit shqiptar mbikëqyrnin prodhimin në Ekuador, vendosnin dërgesat e kokainës në anije të fshehura midis frutave, sojës, sheqerit dhe produkteve të tjera, i udhëzonin nëpër porte holandeze, përpunonin drogën në fabrika të vogla dhe e shpërndanin atë nëpër Evropë, thanë prokurorët.
Fitimet nga kokaina rridhnin drejt Shqipërisë përmes kriptomonedhave dhe parave të gatshme të kontrabanduara me autobusë dhe grupi në fund pastronte paratë përmes pasurive të paluajtshme shqiptare, thanë prokurorët. Disa përfunduan duke financuar një kullë të kuqe katrore në qendër të Tiranës dhe vila bregdetare, thanë prokurorët. Shehu dhe përfaqësuesit e tij ishin thelbësorë për këtë përpjekje, thanë prokurorët. Cakrani tha se Shehu bënte vetëm transaksione të ligjshme pronash dhe nuk ishte i përfshirë në pastrim parash apo në ndonjë nga krimet e tjera të pretenduara.
Ndër akuzat e prokurorëve: Shehu dhe rrjeti i tij blinin toka të përdorura për pastrim parash duke pretenduar pronësi historike, shpesh duke u mbështetur tek dokumente të falsifikuara. Një nga parcelat më të mëdha që prokurorët cituan: toka në Zvernec, vendi që Kushneri dëshiron të zhvillojë.
“NJË PROBLEM PSIKOLOGJIK”
Fshati i vogël i Zvernecit ndodhet në breg të Vlorës, i njohur për manastirin bizantin mbi 700-vjeçar në skajin e Lagunës së Nartës. Shtëpitë janë grumbulluar mbi një kodër që ofron pamje të detit dhe pemë me fiq e shegë.
Zoi Pula, 71 vjeç, u rrit në fshat para se të shpërngulej për Greqi ku puna ishte më e bollshme. Ai kthehet verave në shtëpinë familjare në kodër. Gjyshërit e tij u shpërngulën në fshat dhe përdornin një copë toke në gadishullin për afërsi për kullotje, tha ai. Kur prona u kolektivizua, familja e tij përdorte tokën për të rritur patate, qepë dhe kultura të tjera. Pas rënies së qeverisë komuniste në 1991, familjes së tij iu dha pronësia e pjesës së parme të gadishullit, e cila që atëherë ishte lënë e papërdorur. Në mes të viteve 2000, tha ai, mësoi atë që një banor pas tjetrit kishin zbuluar: Zyrtarët lokalë të pronave i kishin dhënë Shehut kontrollin e tokës së tyre të gadishullit. “U çmendëm. U zemëruam. Ishte një problem psikologjik,” tha ai.
Pronësia e pasurive të paluajtshme në Shqipëri ka qenë e ngarkuar me probleme për dekada. Pas rënies së komunizmit, qeveria e re hartoi një sërë ligjesh për kthimin e tokave të shpronësuara, duke hapur kështu derën për një vërshim pretendimesh që mbivendoseshin me njëri-tjetrin. Ato ranë në sistemin e ngadaltë të gjykatave të vendit, ku autoritetet kanë gjetur raste të shumta korrupsioni.
Ndërsa ndiqnin rastin e tyre, banorët dhe të tjerët që pretendonin pronësinë zbuluan se Shehu kishte përdorur taktika të ngjashme për të grumbulluar pjesën më të madhe të tokës në Zvernec: Përmes një avokati, ai përdori dokumente historike për të treguar se paraardhësi i tij Seit Shehu kishte zotëruar më parë pronën. Një copë toke u sigurua nga një prej avokatëve të Shehut në 2007 duke u paraqitur zyrtarëve të pronave një rekord toke osmane të përkthyer keq. Ndërsa përktheu nga turqishtja osmane, një arkivist zëvendësoi pronarin origjinal dhe futi emrin e Seit Shehut në vend të tij, vendosi një gjykatë.
Avokati dhe arkivisti u dënuan më vonë për shkelje lidhur me dokumente të falsifikuara, megjithëse rasti i avokatit po rihetohet. “Gjykata e Lartë e Shqipërisë ka vendosur se falsiteti i këtij dokumenti është provuar,” tha një vendim i gjykatës. Shehu dhe shumë pretendues të tokës kanë shkëmbyer fitore në procese dhe apelime të ndryshme, asnjë prej të cilave nuk e ka detyruar Shehun të lëshojë tokën. Rigjykimet dhe apelimet po shtrihen nëpër sistem. Cakrani tha se pretendimet e Shehut bazohen në dokumentacion të konsiderueshme që tregon se familja e tij ishte një pronare e madhe toke, në Zvernec dhe më gjerë. Dëshmitë e paraqitura në rastet gjyqësore përfshijnë dokumente të shumta nga pushtimi fashist italian dhe të tjera nga fillimi i shekullit të 20-të. “Ka dokumente legjitime që provojnë se kjo është toka e tij,” tha ai.
TELA TË MPREHTË
Kushneri dhe gruaja e tij Ivanka Trump u interesuan për Shqipërinë ndërsa ishin në një udhëtim me jaht përmes Mesdheut pas mandatit të parë të Trumpit, duke u ankoruar mes Malit të Zi dhe Greqisë. Ata eksploruan ishullin në pronësi publike të Sazanit, një vend ushtarak i mëparshëm ku vendasit shkëmbehen me varka për udhëtime ditore. “Ne notuam deri te ishulli. Ne bëmë një ecje,” tha ajo në një podcast në maj. “Thjesht u mahnitëm.”
Më vonë Kushneri arriti një marrëveshje me kryeministrin Edi Rama për të zhvilluar Sazanin, dhe filloi të punojë në plane me Asher Abehsera, një zhvillues me bazë në SHBA që ishte partner i Kushnerit në rindërtimin e zyrave në Brooklyn në vitet 2010. Shumë shpejt, Abehsera tha në një intervistë në qershor, se dyshja kthyen vëmendjen te shiriti i papërdorur i tokës 5 milje larg, në breg në Zvernec. Atje, vendasit marrin 4×4 për të pushuar në plazhe të pacenuara ku breshkat e detit mbjellin vezët dhe delet kullosin. Abehsera tha se arriti një marrëveshje me partnerë lokalë, një konglomerat shqiptar të quajtur “Kastrati”, emri i të cilit shfaqet në stacionet e karburantit rreth vendit. Grupi iu afrua pronarëve të tokave në Zvernec, duke filluar me ofertën për t’u bërë partnerë, tha Abehsera për “Wall Street Journal” në 2024.
Atë pranverë, Kushner postoi foto të planeve në Instagram, me vila të gdhendura në shkëmbin e Sazanit dhe hotele që rreshtoheshin përgjatë plazheve të Zvernecit. Më pas, në shtator 2024, një grup banorësh i dërgoi një letër firmës së Kushnerit duke iu kërkuar zhvilluesit të heqin dorë “nga marrja e veprimeve që minojnë të drejtat e pasurisë së paluajtshme të fshatit” ndërsa mosmarrëveshjet vazhdonin, sipas një kopjeje të shqyrtuar nga “Wall Street Journal”. Në atë kohë, mosmarrëveshjet për tokën në Zvernec ishin të njohura lokalisht, të mbuluara në shtyp, në mënyrë të përsëritur.
“Ne nuk kemi asnjë interes për të zhvilluar diçka që nuk është me të drejtë ose ligjërisht e jona për ta zhvilluar,” i tha Abehsera “Wall Street Journal” në 2024 kur e pyetën për mosmarrëveshjet. Kur i dërguan një listë me katër pronarë toke, përfshirë Shehun, Abehsera tha “asnjëri prej tyre nuk është partneri ynë,” në një mesazh për “Wall Street Journal” në 2024.
Kushner dhe Abehsera rafinuan planet, duke formuar një ndërmarrje të quajtur Sazan Real Estate Development.
Për më tepër, në bord ishte një grup i madh investimesh nga Katari i drejtuar nga familja Al-Khayyat. Kushneri takoi Al-Khayyatët në Kampionatin Botëror 2022, dhe së fundi u kthye tek ata si partnerë, pasi familja kishte eksperiencë në zhvillimin e resorteve në ishujt si në Maldive dhe në Gji.
Grupi i zhvillimit, duke përdorur një entitet të quajtur Albania Land Development, i pagoi Shehut 110 milionë euro, ekuivalente me 125 milionë dollarë, për tokën e tij në prill, thanë prokurorët në rastin për pastrim parash kundër Shehut. Regjistrat korporativë shqiptarë tregojnë se entiteti është në pronësi të Sazan Real Estate Development.
Në fund të prillit, grupi i mbështetur nga Kushneri vendosi gardhe ndërtimi në skajet e gadishullit të mbrojtur mjedisor, duke i veshur me tela të mprehtë,
Kur vendasit shfaqën për të protestuar, rojet e kontraktuara bllokuan vendin. Njëri goditi një banor lokal në fyt, pastaj e tërhoqi atë përgjatë një plazhi, ndërsa policia pranë po i shikonte.
Grupi i zhvillimit mohoi publikisht veprimet, duke i atribuaar një kontraktori të paidentifikuar sigurie.
Por një video e incidentit u përhap në rrjet. Zemërimi u përhap dhe protestues filluan të mbushnin qendrën e Tiranës duke mbajtur pankarta me imazhe të Kushnerit, flamingove dhe Trumpit. Disa ditë më vonë, aktakuza ndaj Shehut u raportua në median shqiptare, duke sjellë më shumë njerëz në rrugë.
Së shpejti pas kësaj, Abehsera, kreu i Sazan Real Estate, distancoi grupin e tij nga polemika. Ai i tha “Wall Street Journal” në qershor se nuk e dinte nëse firma e tij i kishte paguar Shehut për tokën.
Ai gjithashtu mohoi çdo dijeni paraprake për përleshjet rreth tokës. “Ne nuk pamë apo dëgjuam aspak për ndonjë mosmarrëveshje,” tha ai.
Grupi aktualisht po punon në një dokument të vlerësimit mjedisor, një parakusht për miratimet qeveritare para ndërtimit. Pavarësisht një reagimi që ka përfshirë dhjetëra mijëra protestues, zyrtarë të Bashkimit Evropian dhe të famshmëve si Dua Lipa, zhvillimi ka mbështetje të fortë nga kryeministri shqiptar Edi Rama. Ai e feston projektin 5 miliardë dollarësh si një investim të rëndësishëm të huaj që do të rrisë ekonominë.
Banorët e Zvernecit frikësohen se do të rrënohen përsëri. “E vetmja gjë që dua tani është që të më kthejnë tokën,” tha Kostaq Konomi, kryeplaku i fshatit Zvernec.
Shënim: Ky shkrim është pronësi intelektuale e “Wall Street Journal”
