Nga Auron Tare
Sa herë më bie udha për në Jug, ndalem pranë krojeve të vjetra, atyre vendeve të heshtura ku uji gurgullon me një butësi përgjumëse. Dikur në këto kroje pushonin karvanët, udhëtarët shuanin etjen, kuajt pinin ujë në hauz e njerëzit shkëmbenin lajme, duhan e mendime. Ishin vende të vogla, por në paqe me natyrën. Sot, shumica e tyre janë ose të tharë, ose të mbuluar me bidona plastike, kanaçe birre e plehra të një qytetërimi që di të prodhojë vetëm mbeturina. Shqiptari i dikurshëm kishte shumë të meta si çdo popull ballkanik, por një virtyt ama e kishte, e nderonte burimin e ujit. Kroi nuk ishte thjesht ujë. Ishte bekim, ishte mikpritje, ishte qytetërim. Prandaj ngriheshin kroje nëpër male, në gryka rrugësh e pranë urave. Gurët gdhendeshin me kujdes, mbilleshin rrapë e blire, dhe udhëtari i panjohur pushonte i patrazuar nën mbrojtjen e zotave të burimeve.
Ndërsa sot shqiptari modern ky “njeriu i zhvillimit”, (siç pëlqen ta quajë veten), ndalon pranë burimit, hedh qesen e patatinave nga dritarja e makinës dhe vazhdon rrugën me krenarinë e një barbari që kujton se asfalti është qytetërim. Vite më parë pata propozuan një nismë modeste për restaurimin e krojeve dhe burimeve historike. Jo për nostalgji folklorike, por sepse ato janë pjesë e kujtesës sonë kombëtare. Një popull që nuk ruan gurin e kroit, nuk ruan dot as historinë e vet. Merrni, për shembull, Ujin e Ftohtë në Tepelenë. Gravura e Edward Lear, realizuar plot 176 vjet më parë, paraqet një peizazh aq romantik e fisnik, sa të duket sikur aty vetë natyra kishte vendosur të pushonte.
Sot Kroi i Ali Pashë Tepelena nuk ekziston më. Rrapi madhështor, nën hijen e të cilit kanë pushuar udhëtarë europianë, qëndron si një plak i harruar, rrethuar me shishe plastike dhe qese. Më tutje në fund të Luginës së Vjosës pranë Tre Urave, ndodhej Kroi i Vashës. Deri sa u asfaltua rruga, ai rrinte aty me gjithë bukurinë e tij të heshtur. Karvanët ndalonin, kuajt pinin ujë në hauz dhe udhëtarët gjenin pak freski në vapën e jugut. Pastaj erdhi kompania moderne e asfaltit, ky simboli më i fundit i përparimit shqiptar dhe, për t’i rënë më shkurt, shembi muret e gdhendura shekullore dhe e ktheu kroin në një pellg bretkosash. Ky është tragjikomizmi ynë, kemi filluar të ndërtojmë rrugë, por kemi humbur udhën.
