Vapa e pasdites në Prizren, gjatë DokuFest-it, ka një mënyrë të vetën për ta zbrazur qytetin. Turma e festivalit ndahet mes kinemave të errësuara dhe pak rripave të hijes përgjatë lumit, duke e lënë “DestiLL”-in, një bar që zakonisht është ndër oborret më të populluara të javës, pothuajse bosh. Pak njerëa që kanë mbetur aty janë ulur të anuar në karriget e tyre, ndërsa një ventilator në cep bën fare pak për ta lehtësuar vapën.
Është një nga ato pak orë të gushtit në Prizren kur një njeri që hyn në një lokal vihet menjëherë re dhe Michelle Gurevich, që mbërrin e veshur me të zeza dhe me syze dielli, të cilat nuk i heq menjëherë, është veshur sikur kërkon një privatësi që as emri i saj, as një qytet festivalesh nuk do t’ia lejojë. Ajo sjell qetësinë e skenës në një bar bosh, në mes të ditës, me një rëndesë të qetë e të pangutur, sikur çdo hapësirë ku hyn të ketë rënë dakord të ngadalësojë disi ritmin për t’iu përshtatur pranisë së saj.
Ajo lindi në Toronto, nga emigrantë rusishtfolës, dhe u rrit me rusishten si gjuhë të parë. Është e bija e një inxhinieri nga Leningradi sovjetik dhe e një balerine të formuar në shkollën e Kirovit; një detaj familjar që me kalimin e kohës, është shndërruar në një nga shtyllat kryesore të muzikës së saj. Në vitin 2010, ajo u largua nga Toronto për në Berlin, më pranë publikut që e kishte zbuluar, dhe nisi të shesë rregullisht të gjitha biletat e sallave në Stamboll, Bukuresht, Beograd, Moskë dhe Athinë. Biografia e saj zyrtare e vendos publikun e saj diku mes diasporës së Evropës Lindore, skenës queer të Berlinit dhe admiruesve të baladave melodramatike të Charles Aznavour, Zeki Müren dhe Nikolai Slichenko-s, grupe që në pamje të parë, mund të kenë pak të përbashkëta, përveçse shijes për këngë në të cilat dashuria trajtohet si një katastrofë që ia vlen të përjetohet.
Ajo kishte ardhur në Kosovë edhe një herë më parë. Në verën e vitit 2022, ajo performoi në kinemanë e hapur të Lumbardhit, në koncertin e saj të parë në vend, duke e nisur mbrëmjen me “Goodbye My Dictator”, përpara një publiku që kishte ardhur nga vende të ndryshme të rajonit.
Dy vjet më vonë, albumi “It Was the Moment” përfshiu një këngë të titulluar “Kosovo”, në të cilën ajo kujton ardhjen këtu për të dhënë një koncert dhe humbjen e mendjes nëpër rrugë që i përshkruan si pa emër, përpara se, në orën dy të mëngjesit, të mbërrinte te një dyqan pengjesh që ishte i mbyllur, detaje aq konkrete sa duket se kanë ndodhur vërtet, por edhe aq të çuditshme sa mund të mos kenë ndodhur kurrë. Dhe kënga nuk përcakton se cila prej këtyre është e vërteta.
Këtë herë, ajo është rikthyer në një tjetër rol. Edicioni i njëzetepestë i DokuFest-it, i cili u zhvillua nga 7 deri më 15 gusht në të gjithë qytetin e vjetër, përzgjodhi 104 filma nga një numër rekord prej 3 687 aplikimesh dhe i ndau në tetë konkurse, ndër të cilat edhe Human Rights Dox, ku Gurevich është pjesë e jurisë. Ky rol e rikthen atë te ambicia që i parapriu muzikës, pasi ajo dëshironte të merrej me filma shumë kohë përpara se të dëshironte të bënte këngë dhe kaloi vite në një studio montazhi, duke punuar me pamjet filmike të njerëzve të tjerë. K2.0 bisedoi me Gurevich për familjen ku u rrit, për melodramën si mënyrë shprehjeje, për diktatorët politikë dhe ata brenda familjes, si dhe, gjatë një pjese të gjatë të bisedës, për Kosovën.
K2.0: Kur mbërritët për herë të parë në Kosovë, në vitin 2022, thatë se ju bëri përshtypje oficeri i kontrollit të pasaportave, i cili thjesht ju tha “Mirë se vini”, një ngrohtësi që thatë se e kishit hasur rrallë në një kufi. Më vonë e përshkruat Kosovën si “të bukur” dhe “magjike”. Pse ju ndikoi kaq shumë ajo pritje e vogël dhe, pasi dolët nga aeroporti, ku e gjetët atë bukuri dhe magji?
Michelle Gurevich: Edhe këtë herë, gjatë fluturimit për në Kosovë, mënyra se si u soll kontrolli i pasaportave ishte disi tronditëse. Unë udhëtoj në shumë vende dhe rojet kufitare zakonisht nuk sillen në atë mënyrë. Ai ishte shumë i ngrohtë, pothuajse sikur të ishte xhaxhai im apo diçka e tillë. Nuk më kujtohet për çfarë po flisnim, por ai më fliste sikur të isha shoqja e tij. Është krejt ndryshe nga çdo vend tjetër ku kam qenë.
Unë shkoj në shumë vende dhe ka diçka të veçantë te Kosova. Për shembull, fakti që në Prishtinë ndërtesat nuk kanë adresa të mirëfillta përdor përshkrime si: “ndërtesa e kuqe pranë farmacisë së vjetër”. Kjo krijon një atmosferë shumë të pazakontë, kaotike, por njëkohësisht intime.
Kur performova në Lumbardh, nuk u ndie si një koncert i zakonshëm, ku ke një promotor dhe gjithçka zhvillohet si rutinë. Mund ta ndjeje se pas tij kishte pasur shumë përpjekje. Mendoj se Aresi (Shporta), i cili është ulur atje, ishte përpjekur prej vitesh të mblidhte paratë e nevojshme. Kur duhet të bësh përpjekje për diçka, ndjesia është ndryshe nga kur gjithçka është thjesht biznes. Kur ka pak mundim, pak vështirësi, ka edhe më shumë dashuri të investuar në diçka; ndryshimin mund ta ndjesh.
Pas ardhjes këtu, ju shkruat “Kosovo”. Teksti sugjeron një transformim, por nuk e përmend asnjëherë qartë ngjarjen që e shkaktoi atë. Çfarë ndodhi gjatë atij udhëtimi që e bëri atë kaq domethënës, saqë u shndërrua në një këngë?
Michelle Gurevich: Do të thosha se udhëtimi im në Kosovë shënoi një pikë kthese në jetën time. Ai përkoi me një ndryshim të madh dhe vetë udhëtimi nxiti disa ndryshime. U bë një pikë referimi e rëndësishme në historinë e jetës sime.
E shkrova këngën qëllimisht duke i lënë njëfarë misteri, sepse këngët nuk janë domosdoshmërisht të destinuara të jenë rrëfime faktike. Ajo është ndërtuar mbi këtë ide dhe, në të vërtetë, mund të ketë të bëjë me çdo përvojë në jetën tënde që shndërrohet në një katalizator ndryshimi.
Më parë keni thënë se shumë prej këngëve tuaja lindin nga ngjarje të jetës suaj. Ato mund të mos jenë fjalë për fjalë të sakta, por emocionet janë të vërteta. Pasi e shndërroni një përvojë në një këngë, a ndryshon për ju vetë përvoja?
Michelle Gurevich: Ndoshta është një lloj terapie. Kur kalon nëpër diçka të dhimbshme ose të vështirë, mund të ndihesh si viktimë ose si një dështak. Por nëse arrin ta shndërrosh në diçka të bukur, që të lejon të lidhesh me të tjerët dhe i ndihmon edhe ata ta njohin veten në atë përvojë, atëherë ke arritur ta jashtëqitjen në ar.
Pak para se të filloja të shkruaja muzikë, isha disi e dashuruar me një muzikante. Ajo bënte muzikë, ndërsa unë ende jo. Më mahniste fakti që ajo mund të thoshte disa gjëra që zakonisht nuk të lejohet t’i thuash. Mendova: “Uau, sa bukur, edhe unë dua të jem në gjendje ta bëj këtë.” Sepse, sapo e thua, e merr në zotërim. Nuk të zotëron më ajo.
Një varg në “Kosovo” e lidh udhëtimin me ndjesinë e të qenit në shtëpi mes të panjohurve. Duke qenë se jeni rritur në një familje emigrantësh, a ka një paradoks këtu që ndonjëherë shtëpia mund të ndihet më fort diku ku, në të vërtetë, nuk supozohet të jetë vendi yt?
Michelle Gurevich: “Në dyert e të panjohurve, ndihem në shtëpi.” Nuk e kisha menduar kurrë në këtë mënyrë. Ndoshta ke të drejtë.
Sigurisht, jam rritur në një komunitet emigrantësh. Por kur e shkrova atë varg, po mendoja edhe për faktin se, në zemër, jam një vagabonde. Ndihem gjithmonë më mirë kur jam në lëvizje në një tren, në një avion. Pikërisht atëherë ndihem më shumë vetvetja.
Pra, në të vërtetë, ai varg ka diçka tragjike. Ke një shtëpi, por disi ndihesh më shumë në shtëpi kur je në lëvizje. E megjithatë, të qenit vagabonde nuk është domosdoshmërisht diçka tragjike; mund të jetë thjesht një mënyrë jetese.
Por po, ndoshta keni të drejtë: rritja në një familje emigrantësh të kushtëzon gjithashtu të ndihesh në shtëpi aty ku shtëpia, në të vërtetë, nuk është.
Në një intervistë, ju thatë se dëgjuesit rusë dallojnë diçka ruse në sentimentalitetin tuaj, ndërsa dëgjuesit turq ndonjëherë ju pyesin nëse jeni turke. Ju sugjeruat se traditat e këngëve dramatike në Rusi, Turqi, Greqi dhe Francë zbulojnë diçka të përbashkët, dhe jo diçka ekskluzivisht kombëtare. Cila është kjo gjuhë e përbashkët emocionale?
Michelle Gurevich: Duket sikur çdo vend ka traditën e vet të baladave melankolike; çdo vend ka këngëtarët shëtitës dhe rrëfimtarët e vet. Mendoni për këngët që këndon xhaxhai juaj në një dasmë. Mendoj se aty e ka zanafillën muzika ime, te ky lloj sentimentaliteti. Njerëzit e dëgjojnë dhe mendojnë: “Oh, kjo më kujton atë që dëgjonte dikur gjyshja ime.” Kjo ndodh në çdo vend.
Ju thatë se, kur shkruat “Goodbye My Dictator”, kishit në mendje një diktator të caktuar; më pas u shfaq një tjetër dhe tani duket sikur janë bërë aq shumë sa nuk mund të numërohen. A ka ndryshuar për ju figura e “diktatorit” në këngë që nga koha kur e shkruat?
Michelle Gurevich: Mendoj se po. Kur e shkrova, po mendoja për një person të caktuar. Në kohën kur e publikova, të gjithë thoshin: “Ah, sigurisht, është për këtë person.” Ndërsa tani, kur e këndoj, po ia kushtoj kaq shumë njerëzve. Nuk e di më as vetë. Mendoj se shumë prej nesh e kanë kuptuar se jemi të rrethuar nga kaq shumë prej tyre.
Dhe mund të jetë politik, por mund të jetë edhe personal. Mund të kesh dikë në jetën tënde që sillet si diktator. Prandaj mendoj se kënga mund të flasë edhe për këtë.
Muzika juaj lidhet shpesh me melodramën, ndërsa melodrama vetë shpesh shpërfillet si diçka e tepruar, artificiale ose tepër emocionale për t’u marrë seriozisht. Megjithatë, këngët tuaja duket se përdorin pikërisht këtë tepricë për të komunikuar përtej kulturave. Çfarë mund të shprehë melodrama që hollësia dhe nënkuptimi ndonjëherë nuk arrijnë ta shprehin?
Michelle Gurevich: Mendoj se përmes ekzagjerimit mund ta kapësh të vërtetën. Disa njerëz janë shumë të zotë në përdorimin e nuancave dhe kjo është një mënyrë për ta bërë. Por mendoj se një emocion i ekzagjeruar ndonjëherë mund ta përcjellë të vërtetën më qartë.
Më kujtohet një thënie e Federico Fellinit, se duke e bërë gjithçka artificiale, ai mund të shprehte diçka reale. E ndiej veten afër kësaj qasjeje.
Ndoshta i bëj gjërat madhështore dhe lë jashtë disa nga nuancat, por, duke vepruar kështu, e bën shumë të qartë dramën e ndjenjave dhe të jetës.
Melodrama mund të mos jetë më në modë, por nuk mendoj se del ndonjëherë vërtet nga moda.
Para muzikës, dëshironit të bëheshit regjisore dhe më vonë punuat për shumë vite si montazhiere videosh. Montazhi është, pjesërisht, arti i heqjes, i vendosjes se çfarë duhet të mbetet jashtë pamjes. A ka ndikuar kjo përvojë në atë që zgjidhni të mos thoni në një këngë?
Michelle Gurevich: Në fakt, nuk e kam menduar kurrë në këtë mënyrë, por mendoj se keni të drejtë. Në shkrimin e këngëve, jam shumë e prirur drejt heqjes. Shpesh, kur një këngë nuk funksionon, mendoj se duhet të heqësh diçka. Njerëzit mund të mendojnë: “Le të shtojmë saksofonin, le të shtojmë këtë, le të shtojmë atë.” Por, në të vërtetë, jo hiqi gjërat.
Ndoshta është si montazhi, një lloj minimalizmi. Si te Hitchcock-u: tregon një dorë, pastaj një llambë, pastaj diçka tjetër dhe krijon lidhjen në mendjen e njerëzve.
Dhe sigurisht, si montazhiere, isha mësuar të ulesha përpara kompjuterit dhe të manipuloja me audion dhe pamjet. Fillimet e mia muzikore erdhën nga kjo. Nuk isha në një dhomë provash duke improvizuar me njerëz të tjerë; isha përpara një kompjuteri, duke lëvizur skedarët sa andej-këtej.
Në këtë kuptim, jam shumë produkt i asaj që në atë kohë ishte teknologji e re — tani nuk është më e re, por njëzet vjet më parë ishte. MySpace, interneti dhe mundësia për ta nxjerrë muzikën nga laptopi në dhomën e gjumit dhe për t’ua dërguar njerëzve të tjerë. Pa dyshim, i përkas atij brezi.
Si ju çoi përfundimisht kjo rrugë drejt muzikës?
Michelle Gurevich: Kur isha adoleshente, mendoja se doja të bëhesha regjisore dhe të shkoja në shkollë filmi. Por më këshilluan të shkoja në universitet, të merrja një diplomë dhe më pas të mësoja për filmin.
Nuk shkova në shkollë filmi, edhe pse doja. Studiova filozofi dhe ekonomi. Por gjëja e mrekullueshme e universitetit ishte se kisha akses të plotë në pajisjet filmike. Kjo ishte gjëja ime e preferuar në universitet: të kisha në dispozicion kamera, hapësira, ndriçim, gjithçka.
Bëra disa filma të shkurtër, punova në televizionin komunitar dhe bëra punë vullnetare. Madje, një nga filmat e mi të shkurtër u përzgjodh në një festival filmi në Montreal. Shkova atje dhe isha shumë krenare teksa ecja përreth me akreditimin tim.
Pastaj, në një moment, kur isha rreth 25 vjeç, një mik më sfidoi të shkruaja një këngë. Shkrova një, ua tregova miqve dhe kuptova se reagimi i tyre ndaj saj ishte më i fortë sesa ndaj filmave të mi. Kështu bëra edhe një tjetër. Mund ta ndieja se aty kisha më shumë aftësi. Me filmin, ndieja hendekun mes përpjekjeve të vazhdueshme dhe mungesës së ndonjë rezultati të madh, ndërsa tani kisha gjetur diçka që më vinte natyrshëm.
Mendova: “Mirë, ndoshta do të merrem më shumë me këtë.”
Erdhët në DokuFest si anëtare e jurisë, ndërsa kinemaja ishte ambicia juaj e parë artistike. A e imagjinoni veten duke iu rikthyer asaj?
Michelle Gurevich: Po, e mendoj. Besoj se, përfundimisht, do të bëj diçka. Nuk jam e sigurt saktësisht se çfarë.
Në fakt, kohët e fundit kam pasur një ide: lagjja në Toronto ku u rrita po zhduket. Ishte një komunitet emigrantësh dhe tani pothuajse nuk ekziston më. Së fundmi mora vesh se një pjesë e saj do të shembet me buldozer. Është një vend që ka qenë një lloj qendre për nënën dhe gjyshen time gjatë gjithë jetës së tyre dhe tani do ta shkatërrojnë.
Kur e dëgjova këtë, mendova: “O Zot, duhet të shkoj të bëj një film për të.”
Kështu që e imagjinoj veten duke bërë diçka. Nuk e di nëse do të jetë e mirë, por mendoj se në një moment do t’i rikthehem asaj dashurie. Ndoshta në këtë pikë të jetës sime mund t’i shoh më qartë aftësitë që kam dhe ato që nuk i kam.
Meqë flisni rusisht dhe historia e familjes suaj lidhet me ish-Bashkimin Sovjetik, a krijoi pushtimi në shkallë të plotë i Ukrainës nga Rusia pritshmërinë që ju të shpjegonit luftën, të shprehnit një qëndrim politik apo të deklaronit një identitet më të përcaktuar sesa ai që në të vërtetë keni?
Michelle Gurevich: Paksa, por në fakt jo aq sa do ta kisha pritur. Pas pushtimit, bëra disa postime në rrjetet sociale për të shprehur qëndrimin tim. Nëna ime është në fakt ukrainase dhe, sigurisht, thashë se isha kundër pushtimit. Gjithashtu, shita produkte promocionale për të mbledhur para për Ukrainën.
Kohët e fundit, dikush më shkroi: “Dua të blej bileta për koncertin tuaj, por para se t’i blej, dua të di cili është qëndrimi juaj.” Kështu që i dërgova atë postim në rrjetet sociale.
Është interesante, sepse shpesh shoh biografi ku më përshkruajnë si “ruse” ose thonë se kam lindur në Rusi. Unë nuk kam lindur në Rusi, kam lindur në Kanada. Megjithatë, do të prisja më shumë raste të tilla, por, çuditërisht, nuk ka pasur shumë.
Artistët përballen shpesh me pyetjen se sa drejtpërdrejt duhet t’i përgjigjen dhunës politike. Këngët tuaja priren drejt paqartësisë, ndërsa për Ukrainën zgjodhët ta shprehni qartë qëndrimin tuaj jashtë muzikës. Si e vendosni kufirin mes paqartësisë artistike dhe drejtpërdrejtësisë politike?
Michelle Gurevich: Gjithmonë kam qenë më shumë në anën e paqartësisë. Nuk e shoh veten duke e futur atë lloj drejtpërdrejtësie në vetë këngët. Ndoshta thjesht nuk është diçka që e bëj mirë. Të tjerët janë më të zotë në këtë drejtim. Nuk mendoj se është pika ime e fortë kur bëhet fjalë për krijimin e një kënge.
Por kur bëhet fjalë për rrjetet sociale, në raste të caktuara kam ndier se ishte e rëndësishme, si qenie njerëzore, të isha e qartë për qëndrimin tim. Ndërsa në këngë, prirem të shkruaj tekste që përqendrohen më shumë te ajo personale dhe emocionale, në vend që të emërtoj shtypës të caktuar. Nuk jam e sigurt nëse kjo është mënyra ideale, por kështu shkruaj dhe mendoj se kjo është ajo që bëj më mirë.
Dua të rikthehem te Kosova nga një këndvështrim tjetër. Vladimir Putin e ka përmendur vazhdimisht Kosovën si një precedent të supozuar për veprimet e Rusisë në Ukrainë. A ju shkoi ndër mend se vetëm duke e titulluar një këngë “Kosovo” mund të interpretohej si një gjest politik?
Michelle Gurevich: E kuptoj se ende ka vende që nuk e njohin Kosovën. Por për mua, kënga është një homazh. Është një kremtim, pothuajse një himn për kohën time këtu, për njerëzit që takova dhe për vështirësitë që ata ndanë me mua.
Prandaj përdora Kosovën si sfondin e kësaj historie për një pikë kthese në jetën time. Por është gjithashtu një këngë që të bën të dëshirosh të shkosh në Kosovë dhe të shohësh se çfarë mund të të ndodhë atje. Shpresoj që të jetë përcjellë si një kremtim dhe një homazh.
Në kohën kur e shkrova, kishte edhe kufizime më të mëdha për vendet ku mund të udhëtonin njerëzit me pasaporta të Kosovës dhe kisha dëgjuar histori të ndryshme për këtë. Kjo më mjaftoi që të doja ta nderoja Kosovën në atë mënyrë; ta nderoja si një shtet, si një vend unik ku mund të të ndodhë diçka magjike.
Ky shkrim është pronësi intelektuale e “Kosovotwopointzero”
