Presidenti iranian Ebrahim Raisi, humbi jetën në mënyrë tragjike ditën e dielë, në një aksident me helikopter.
Përveç tij, humbën jetën edhe 8 zyrtarë të tjerë, përfshirë ministrin e Jashtëm Hossein Amir-Abdollahian.
Si ndodhi aksidenti?
Raisi po kthehej të dielën nga një udhëtim në kufirin e Iranit me Azerbajxhanin ku kishte shkuar për të inauguruar një digë me presidentin e Azerbajxhanit Ilham Aliyev.
Mirëpo helikopteri me të cilin udhëtonte presidenti u rrëzua në pyllin Dizmar në provincën e Azerbajxhanit Lindor të Iranit.
Agjencia e lajmeve shtetërore IRNA tha se përplasja vrau gjithsej nëntë persona. Në fakt Irani njihet për një siguri të dobët kur është fjala për udhëtimet ajrore.
Avionët në Iran përballen me mungesë pjesësh, shpesh duke fluturuar pa kontrolle sigurie për shkak të sanksioneve perëndimore. Për shkak të kësaj, ish-ministri i Jashtëm iranian Mohammad Javad Zarif u përpoq të fajësonte Shtetet e Bashkuara për vdekjen e presidentit.
Zyrtarët iranianë kanë thënë se terreni malor, i pyllëzuar dhe mjegulla e dendur penguan operacionet e kërkim-shpëtimit, të cilat filluan të dielën.
Presidenti i Shoqatës së Gjysmëhënës së Kuqe iraniane, Pir-Hossein Koulivand, tha se 40 ekipe kërkimi ishin në terren pavarësisht “kushteve sfiduese të motit”. Koulivand tha se për shkak të motit të keq, ishte “e pamundur të kryheshin kërkime ajrore” përmes dronëve.
Herët të hënën, u publikuan pamje me dron nga “rrënojat e helikopterit”.
Siç shkruan BBC, Raisi ishte një klerik i linjës së ashpër i afërt me liderin suprem të Iranit, Ayatollah Ali Khamenei.
Zgjedhja e tij në vitin 2021 konsolidoi kontrollin e konservatorëve mbi çdo pjesë të Republikës Islamike.
Ish-kreu i drejtësisë pasoi Hassan Rouhani-n pas një fitoreje dërrmuese në një votim ku u përjashtuan shumë kandidatë të shquar të moderuar dhe reformistë dhe shumica e votuesve qëndruan larg.
Khamenei mori pushtetin pasi Irani u përball me sfida të shumta, duke përfshirë problemet akute ekonomike, përshkallëzimin e tensioneve rajonale dhe ngecjen e bisedimeve për ringjalljen e një marrëveshjeje bërthamore me fuqitë botërore.
Megjithatë, koha e tij në detyrë u dominua nga protestat anti-qeveritare që përfshiu Iranin në vitin 2022, si dhe lufta aktuale në Gaza midis Izraelit dhe grupit palestinez Hamas të mbështetur nga Irani, gjatë së cilës lufta në hije e Iranit me Izraelin shpërtheu në hapur.
Ai ishte përballur gjithashtu me thirrje të vazhdueshme nga shumë iranianë dhe aktivistë të të drejtave të njeriut për një hetim mbi rolin e tij të dyshuar në ekzekutimet masive të të burgosurve politikë në vitet 1980.
Historia e Ebrahim Raisit
Ebrahim Raisi lindi në vitin 1960 në Mashhad, i cili është qyteti i dytë më i madh i Iranit dhe shtëpia e faltores më të shenjtë myslimane shiite në vend. Babai i tij, i cili ishte klerik, vdiq kur ai ishte vetëm pesë vjeç.
Raisi, i cili mbante një çallmë të zezë që e identifikonte atë në traditën shiite si pasardhës të Profetit Muhamed, ndoqi gjurmët e babait të tij dhe filloi të ndiqte një seminar në qytetin e shenjtë të Qom në moshën 15-vjeçare.
Ndërsa kur ishte student, ai mori pjesë në protesta kundër Shahut të mbështetur nga Perëndimi, i cili përfundimisht u rrëzua në vitin 1979 në një Revolucioni Islamik të udhëhequr nga Ajatollah Ruhollah Khomeini.
Pas revolucionit ai iu bashkua gjyqësorit dhe shërbeu si prokuror në disa qytete ndërsa trajnohej nga Ayatollah Khamenei, i cili u bë president i Iranit në 1981.
Lidhja e Raisit me ‘komitetin e vdekjes’ të Iranit
Raisi u bë zëvendësprokuror në Teheran kur ishte vetëm 25 vjeç. Në atë pozicion ai shërbeu si një nga katër gjyqtarët që u ulën në gjykatat sekrete të ngritura në 1988, që u quajtën “Komiteti i Vdekjes”.
Gjykatat “rigjykuan” mijëra të burgosur që tashmë po vuanin dënimet me burg për aktivitetet e tyre politike. Shumica ishin anëtarë të grupit të majtë opozitar Mujahedin-e Khalq (MEK), i njohur gjithashtu si Organizata e Muxhahedinëve të Popullit të Iranit (PMOI).
Numri i saktë i atyre që u dënuan me vdekje nga gjykatat nuk dihet, por grupet e të drejtave të njeriut kanë thënë se rreth 5 mijë burra dhe gra u ekzekutuan dhe u varrosën në varre masive të pashënuara duke kryer një krim kundër njerëzimit.
Liderët e Republikës Islamike nuk e mohojnë se ekzekutimet kanë ndodhur, por nuk diskutojnë detaje dhe ligjshmërinë në raste individuale.
Raisi e mohoi vazhdimisht rolin e tij në dënimet me vdekje. Por ai tha gjithashtu se ata ishin të justifikuar për shkak të një fetvaje, ose vendimi fetar, nga Ayatollah Khomeini.
Në vitin 2016, u zbulua një kasetë audio e një takimi të vitit 1988 midis Raisit, disa anëtarëve të tjerë të gjyqësorit dhe zëvendës udhëheqësit suprem Ayatollah Hossein Ali Montazeri (1922-2009).
Në kasetë, Montazeri dëgjohet duke i përshkruar ekzekutimet si “krimin më të madh në historinë e Republikës Islamike”. Një vit më vonë, Montazeri humbi pozicionin e tij si pasardhës i caktuar i Khomeinit dhe Ayatollah Khamenei u bë Udhëheqësi Suprem pas vdekjes së Khomeinit.
Kur u pyet në vitin 2021 për rolin e tij të dyshuar në ekzekutimet masive, Raisi u tha gazetarëve: “Nëse një gjyqtar, një prokuror, ka mbrojtur sigurinë e popullit, ai duhet të lavdërohet… Jam krenar që kam mbrojtur të drejtat e njeriut në çdo posti që kam mbajtur deri më tani”.
Ambiciet e pamundura presidenciale
Në vitin 2017, Raisi kandidoi për presidencën. Rouhani, një koleg klerik, fitoi përballë tij një mandat të dytë duke marrë shumicën dërrmuese të votave në raundin e parë të zgjedhjeve, 57% të votave. Raisi, i cili u paraqit si një luftëtar kundër korrupsionit, por u akuzua nga presidenti se bëri pak për të trajtuar korrupsionin si zëvendëskryetar i drejtësisë, doli i dyti me 38%.
Humbja nuk e dëmtoi imazhin e Raisit dhe në vitin 2019, Ayatollah Khamenei e emëroi atë në pozicionin e fuqishëm të kreut të gjyqësorit.
Javën e ardhshme, ai u zgjodh edhe nënkryetar i Asamblesë së Ekspertëve, organi klerik prej 88 anëtarësh përgjegjës për zgjedhjen e liderit suprem të ardhshëm.
Si shef i drejtësisë, Raisi zbatoi reforma që çuan në uljen e numrit të personave të dënuar me vdekje dhe të ekzekutuar për vepra të lidhura me drogën në vend. Megjithatë, Irani vazhdoi të vriste më shumë njerëz se çdo vend tjetër përveç Kinës.
Gjyqësori gjithashtu vazhdoi të punojë me shërbimet e sigurisë për të goditur disidencën dhe për të ndjekur penalisht shumë iranianë me shtetësi të dyfishtë ose me rezidencë të përhershme të huaj për akuzat për spiunazh.
Presidenti i atëhershëm i SHBA-ve, Donald Trump vendosi sanksione në vitin 2019 ndaj Raisi-t për shkak të të drejtave të njeriut që pretendonte se ishin shkelur. Ai u akuzua se kishte mbikëqyrje administrative mbi ekzekutimin e individëve që ishin të mitur në kohën e krimeve të tyre të supozuara dhe për përfshirje në goditjen e dhunshme ndaj protestive të opozitës “Lëvizja e Gjelbër’ pas zgjedhjeve të diskutueshme presidenciale në 2009.
Kur Raisi shpalli kandidaturën e tij për zgjedhjet presidenciale të vitit 2021, ai deklaroi se “kishte ardhur si i pavarur në skenë për të bërë ndryshime në menaxhimin ekzekutiv të vendit dhe për të luftuar varfërinë, korrupsionin, poshtërimin dhe diskriminimin”.
Atëhere Këshilli Gardian i linjës së ashpër skualifikoi disa kandidatë të shquar të moderuar dhe reformistë. Disidentët dhe disa reformistë iu kërkuan votuesve të bojkotojnë zgjedhjet, duke u ankuar se procesi ishte projektuar për të siguruar që Raisi të mos përballej me konkurrencë serioze.
Raisi siguroi një fitore dërrmuese, duke fituar 62% të votave në raundin e parë. Megjithatë, pjesëmarrja ishte pak më pak se 49% – një rekord i ulët për zgjedhjet presidenciale që nga revolucioni i vitit 1979.
Kur filloi mandatin e tij katërvjeçar atë gusht, Raisi premtoi të “përmirësonte ekonominë për të zgjidhur problemet e vendit” dhe “të mbështeste çdo plan diplomatik” që do të çonte në heqjen e sanksioneve.
Ai i referohej negociatave të ngecura prej kohësh për ringjalljen e një marrëveshjeje të vitit 2015 që kufizon aktivitetet bërthamore të Iranit, e cila ka qenë afër kolapsit që kur administrata Trump e braktisi atë dhe rivendosi sanksionet ekonomike të SHBA-ve në vitin 2018. Irani që atëherë është kundërpërgjigjur duke shkelur gjithnjë e më shumë kufizimet.
Raisi u zotua gjithashtu të përmirësojë lidhjet me fqinjët, duke mbrojtur në të njëjtën kohë aktivitetet e tij rajonale e duke i përshkruar ato si një “forcë stabilizuese“.
Një marrëveshje me SHBA-në për ringjalljen e marrëveshjes bërthamore thuhet se ishte afër në gusht 2022, pavarësisht qëndrimit të ashpër të Raisit në negociata. Megjithatë, këto përpjekje u tejkaluan më pas nga ngjarjet në Iran.
Protestat antiqeveritare
Atë shtator, Republika Islamike u trondit nga protesta masive që kërkonin fundin e sundimit klerik. Lëvizja “Gruaja, Jeta, Liria” lindi pas vdekjes në paraburgim të Mahsa Amini, një gruaje të re që ishte arrestuar nga policia e moralit në Teheran për gjoja se kishte veshur hixhabin e saj “në mënyrë të pahijshme”. Autoritetet mohuan se ajo ishte keqtrajtuar, por një mision faktmbledhës i OKB-së zbuloi se ajo i ishte “nënshtruar dhunës fizike që çoi në vdekjen e saj”.
Raisi u zotua se “do të merrej me vendosmëri” me trazirat dhe autoritetet i shtypën ato me forcë. Ata nuk kanë dhënë një numër zyrtar të vdekjeve, por misioni i OKB-së tha se deri në 551 protestues u vranë nga forcat e sigurisë, shumica e tyre nga të shtënat me armë zjarri. Qeveria nga ana tjetër thotë se 75 personel sigurie u vranë.
Më shumë se 20 mijë protestues të tjerë thuhet se u arrestuan dhe nëntë protestues të rinj meshkuj u ekzekutuan pas asaj që misioni i OKB-së zbuloi se ishin procedura të përmbledhura që mbështeteshin në rrëfimet e nxjerra nën tortura.
Ndonëse protestat përfundimisht u qetësuan, vazhdoi të kishte pakënaqësi ndaj institucionit klerik dhe ligjeve të hixhabit. Shumë gra dhe vajza ndaluan në mënyrë sfiduese mbulimin e flokëve të tyre në publik – një akt që parlamenti i Iranit dhe Raisi u përpoqën ta përballonin me legjislacionin e ri dhe goditjet e reja.
Rritja e tensioneve rajonale
Në mars 2023, qeveria e Raisit ra dakord për një afrim të befasishëm me rivalin, fuqinë rajonale sunite Arabinë Saudite, shtatë vjet pasi ata kishin ndërprerë marrëdhëniet diplomatike.
Por tensionet rajonale u rritën në atë tetor kur Hamasi kreu një sulm të paprecedentë ndërkufitar në Izraelin jugor dhe Izraeli u përgjigj duke nisur një fushatë ushtarake në shkallë të gjerë në Gaza.
Në të njëjtën kohë, rrjeti i grupeve të armatosura aleate dhe përfaqësuesve të Iranit që veprojnë në të gjithë Lindjen e Mesme – duke përfshirë Hezbollahun në Liban, Houthis në Jemen dhe milici të ndryshme në Irak dhe Siri – i rritën ndjeshëm sulmet e tyre kundër Izraelit në atë që ata thanë se ishte një demonstrim solidariteti me palestinezët.
Frika se përshkallëzimi do të shkaktonte një luftë rajonale u rrit në prill, pasi Irani kreu sulmin e parë të drejtpërdrejtë ushtarak ndaj Izraelit.
Raisi mbështeti vendimin për të lëshuar më shumë se 300 dronë dhe raketa në Izrael në hakmarrje për një sulm vdekjeprurës ndaj konsullatës iraniane në Siri. Pothuajse të gjitha raketat u rrëzuan nga Izraeli, aleatët perëndimorë dhe partnerët arabë. Një bazë ajrore në Izraelin jugor pësoi vetëm dëmtime të vogla kur u godit.
Izraeli u përgjigj duke lëshuar një raketë që goditi një bazë ajrore iraniane pas thirrjeve perëndimore për përmbajtje.
Raisi minimizoi rëndësinë e atij sulmi dhe tha se sulmi me raketa dhe dron i Iranit kishte treguar “vendosmërinë e çeliktë të kombit tonë”.
Të dielën, gjatë inaugurimit të një dige në Iranin veriperëndimor, Raisi theksoi mbështetjen e Iranit për palestinezët, duke deklaruar se “Palestina është çështja e parë e botës muslimane”.
Ai po kthehej nga vizita me Ministrin e Jashtëm Hossein Amir-Abdollahian dhe disa zyrtarë të tjerë të lartë, kur helikopteri i tyre përjetoi një “ulje të vështirë” në terrene të largëta dhe malore.
Mjegulla dhe shiu i dendur penguan përpjekjet e kërkimit, por të hënën autoritetet gjetën vendin e rrëzimit dhe njoftuan se Raisi dhe të gjithë të tjerët në bordin e helikopterit ishin vrarë.
Ndërkohë pak dihej për jetën private të Raisit, përveç se gruaja e tij, Jamileh, jepte mësim në Universitetin Shahid Beheshti në Teheran dhe se ata kishin dy vajza të rritura. Vjehrri i tij ishte Ayatollah Ahmad Alamolhoda, lideri i linjës së ashpër të lutjes së xhumasë në Mashhad. / BBC
