Nga Marina Adami
Në prag të Ditës së Çlirimit të Italisë më 25 prill, shkrimtari i vlerësuar me disa çmime Antonio Scurati, autor i një romani dokumentar mbi Musolinin dhe ngritjen e fashizmit, po përgatitej të lexonte një monolog televiziv për të shënuar përvjetorin e fundit të pushtimit nazist në vitin 1945. Por, paraqitja e tij e planifikuar në transmetuesin publik italian RAI nuk do të ndodhte: në momentin e fundit, ajo u anulua. Arsyet ishin të paqarta. Drejtuesit e RAI-t thanë se kjo ndodhi për shkak të një mosmarrëveshjeje ekonomike. Serena Bortone, prezantuesja e programit ku Scurati ishte ftuar, postoi në Instagram se “nuk arriti të merrte një shpjegim të besueshëm” dhe vetë shkrimtari mohoi fuqimisht pretendimin. Bortone e lexoi monologun e vetme gjatë transmetimit.
Teksti ishte shumë kritik ndaj Kryeministres Giorgia Meloni, duke kujtuar rrënjët neofashiste të partisë së saj. Një shënim i brendshëm i RAI-it, i botuar nga gazeta “Repubblica”, tregoi se kontrata u anulua për “arsye redaktoriale”. RAI dhe qeveria i mohuan akuzat për censurë, dhe Meloni madje postoi tekstin e monologut në profilin e saj zyrtar në Facebook. Por RAI e pezulloi Bortonen për gjashtë ditë pas postimit të saj në rrjetet sociale, për shkelje të marrëveshjes së konfidencialitetit të transmetuesit. Ajo që është bërë e njohur si ‘Çështja Scurati’ nxiti shqetësime të reja për rënien e lirisë së shtypit në Itali. Disa gazetarë italianë kishin ngritur alarmin prej muajsh. Por çështja u bë më e njohur në korrik me publikimin e dy raporteve mbi këtë çështje: njëri nga grupi mbikëqyrës i lirisë së medias MFRR dhe Raporti vjetor për Sundimin e Ligjit i Komisionit Evropian, një dokument që analizon gjendjen e lirive të medias dhe ekuilibrave në çdo shtet anëtar. Të dy raportet theksuan shqetësimet për pronësinë e medias dhe kërcënimet ligjore ndaj gazetarëve dhe kritikuan sistemin e qeverisjes së transmetuesit publik italian RAI.
Sipas Indeksit të Lirisë së Shtypit të këtij viti nga Reporterët Pa Kufij (RSF), të publikuar në maj, Italia renditet e 46-ta nga 180 vende në vitin 2023. Kjo është një rënie prej pesë vendesh nga viti i kaluar. Megjithatë, është e rëndësishme të theksohet se vendi ende ka një mjedis të larmishëm mediatik dhe është relativisht i sigurt për gazetarët. Asnjë gazetar nuk është vrarë ose burgosur deri më tani këtë vit. Megjithatë, ka shenja të një regresi të mundshëm demokratik, të nxitur nga veprime të rëndësishme qeveritare që mund të krijojnë një të ardhme më pak pluraliste për mediat italiane. Kam folur me Francesca De Benedettin, gazetare e gazetës progresive Domani, Gianni Riottan, një gazetar dhe akademik me përvojë italian, dhe Renate Schroederin, Drejtoreshë e Federatës Evropiane të Gazetarëve (EFJ), për të mësuar më shumë rreth gjendjes së lirisë së shtypit në vend dhe për të diskutuar se çfarë mund të ndodhë më tej.
Kush e kontrollon RAI-n?
RAI është një nga transmetuesit publikë më të mëdhenj publikë në Evropë dhe luan një rol të rëndësishëm në identitetin e një vendi ku televizioni është ende një burim i rëndësishëm lajmesh. Themeluar në vitin 1924, RAI punëson mbi 12 mijë njerëz dhe përfshin 21 stacione televizive, 16 stacione radiofonike dhe disa kanale digjitale. Sipas Raportit tonë për Lajmet Dixhitale 2024, kanalet televizive të RAI-t janë ende burimi më i popullarizuar offline i lajmeve në vend. Transmetuesi renditet gjithashtu si burimi i gjashtë më i popullarizuar online. Ai është besuar nga 58% e italianëve dhe dyshohet nga 20%. Në Itali, televizioni është burimi i dytë më i njohur për lajme, pas burimeve online. Një analizë më e thellë nga partnerët tanë, e publikuar në Digital Neës Report Italia, zbuloi se shumica e italianëve që identifikohen si të qendrës së djathtë ose të djathtë e përdorin televizionin si burimin e tyre kryesor të lajmeve, dhe se njerëzit që identifikohen si të qendrës kanë më shumë gjasa të besojnë RAI-n sesa ata që janë në të dy ekstremet e spektrit politik.
Siç shpjegon raporti i MFRR-së, transmetuesi gjithmonë ka qenë i kontrolluar nga partitë politike deri në një masë. Partitë që janë në pushtet kishin një ndikim të konsiderueshëm në zgjedhjen e bordit të RAI-it para se Meloni të merrte pushtetin. Megjithatë, emërimet e saj në transmetues janë quajtur nga sindikatat si një “pushtim i paprecedentë i shërbimit publik”. Udhëheqësi i sindikatës Vittorio di Trapani theksoi “mënyrën dhe shkallën e paprecedentë” të kësaj, duke vënë në dukje zëvendësimin në mes të mandatit të CEO-s së RAI-t dhe më pas të shumicës së kryeredaktorëve të transmetuesit.
Drejtori i Përgjithshëm i RAI-t, Carlo Fuortes dha dorëheqjen në maj përpara mbarimit të mandatit të tij, duke përmendur një “përplasje politike” dhe duke theksuar se ai nuk mund të pranonte ndryshime editoriale dhe “një program që unë nuk e konsideroj të jetë në interes të RAI-t”. Ai u zëvendësua nga Roberto Sergio, i cili kishte qenë më parë drejtor i RAI Radio. Më pas, më 1 tetor, kur u shpall një bord i ri drejtorësh, Sergio ndërroi vendet e punës me drejtorin e përgjithshëm të RAI-t, Giampaolo Rossi, i cili mori rolin e CEO-s me mbështetjen e partisë së Melonit, Fratelli d’Italia.
“Një ndërhyrje e paprecedentë”
“E djathta ekstreme italiane ka menduar gjithmonë se mediat kryesore kanë një opinion negativ për ata që vijnë nga grupet neofashiste.”- tha Gianni Riotta, një ish-kryeredaktor i gazetës financiare Il Sole 24 Ore dhe programit të lajmeve TG1. Riotta tani është shkrimtar për La Stampa ndërsa mban disa role akademike. Ai tha se ky ishte qëndrimi i Lëvizjes Sociale Italiane (MSI), një parti politike neofashiste aktive në Itali në gjysmën e dytë të shekullit të 20-të, dhe kjo sipas tij është gjithashtu e vërtetë për Fratelli d’Italia (FdI), pasardhësin e saj natyror dhe partinë e kryeministres Meloni.
“Mediet e krahut të djathtë ëndërrojnë të përmbysin ‘hegjemoninë kulturore’ të supozuar të së majtës”, tha Riotta. “Por ky është një mit i vjetër në një vend që u qeveris për gjysmë shekulli nga Democrazia Cristiana dhe për 20 vjet nga Silvio Berlusconi. Italia është një vend i moderuar, jo i majtë”. “Largimi i profesionistëve të talentuar nga RAI”– shtoi Riotta, “nuk është një gjë pozitive.” “Nuk ka pasur kurrë një ndërhyrje kaq të paprecedentë në politikën editorial.”– tha Renate Schroeder, Drejtoreshë e Federatës Evropiane të Gazetarëve (EFJ) për rastin Scurati. EFJ është një nga partnerët e MFRR dhe Schroeder ishte pjesë e misionit që grupi dërgoi në Itali. Fillimisht, ishte një vizitë rutinë e planifikuar për në tetor, por u shty përpara me urdhër të dy sindikatave të gazetarëve italianë. Ata u takuan formalisht me 36 persona, duke përfshirë përfaqësues institucionalë, drejtues sindikatash dhe gazetarë.
Përdorimi i gjykatave kundër gazetarëve
Një nga pikat shqetësuese të paraqitura në raportet e publikuara së fundmi ishte përdorimi i kërcënimit ligjor ndaj gazetarëve. Pothuajse një e treta e 141 alarmeve për lirinë e medias të regjistruara nga MFRR në Itali vitin e kaluar u fokusuan në incidentet ligjore, duke filluar nga ankesat deri te dënimet. Shpifja është vepër penale në vend. Një ligj i vitit 1948 e bëri atë të dënohej me një dënim deri në gjashtë vjet burg nëse kryhej përmes shtypit, me këtë të shtrirë më vonë në radio, televizion dhe internet. Gjykata Kushtetuese e Italisë i shpalli jokushtetuese dënimet me burg për këtë krim në vitin 2021, me përjashtim të rasteve të jashtëzakonshme.
Disa nga këto padi përfshijnë anëtarë të qeverisë aktuale. Në rastin më të fundit të regjistruar, ministri i ekstremit të djathtë Giovanbattista Fazzolari njoftoi se do të parashtronte një ankesë për gazetën progresive Domani për një artikull mbi lidhjen e tij me një kompani lobimi. Ankesa e Fazzolarit nuk ishte përplasja e tij e parë me këtë media: ai kishte ngritur tashmë një padi kundër gazetës në shkurt. Si ministri i Ekonomisë, Giancarlo Giorgetti, ashtu edhe nënsekretari i Punës, Claudio Durigon, kishin kërcënuar se do të padisën gjithashtu gazetën Domani.
Një gazetë është në shënjestër
Ankesa të ngjashme janë depozituar kundër revistës progresive L’Espresso dhe programit investigativ të RAI-t, Report. Megjithatë, Domani është kërcënuar vazhdimisht me veprime ligjore. Meloni madje ka nisur një padi për shpifje ndaj redaktorëve të tij, Stefano Feltri dhe Emiliano Fittipaldi. Problemet ligjore të gazetës filluan në tetor 2021, kur Meloni ngriti një padi në lidhje me një artikull që sugjeronte se ajo kishte ndihmuar një mik të fitonte kontrata qeveritare gjatë pandemisë. Në atë kohë ajo ishte deputete e parlamentit italian, por ende nuk ishte kryeministre dhe partia e saj ishte në pakicë. Meloni erdhi në pushtet në tetor 2022 dhe hoqi dorë nga padia vetëm në korrik 2024.
Domani u lançua në vitin 2020 nga një ish-botues i Repubblica-s dhe shpesh prek “disa tema që mund të përshkruhen si progresive si klima dhe pabarazia”, tha Francesca De Benedetti, një redaktore e lartë në gazetë dhe një bashkëpunëtore në Institutin për Shkenca Humane. (IWM) në Vjenë. Ideja fillestare ishte të ishte një gazetë vetëm online, por De Benedetti shpjegoi se një version në print ishte i nevojshëm për të arritur demografitë më të vjetra. Megjithatë, modeli i biznesit fokusohet në abonime online. De Benedetti thekson rolin e ekipit hetimor të Domanit, duke përfshirë Fittipaldi dhe reporterët me përvojë Giovanni Tiziani dhe Stefano Vergine. “Ne jemi në qendër të vëmendjes së qeverisë sepse këta janë disa nga gazetarët investigativë më të rëndësishëm në vend,” tha ajo. Ekipi ka qenë i përfshirë në hetime rreth historive me ndikim, si një rast i njohur i personave të zhdukur, tema që kanë të bëjnë me krimin e organizuar dhe grupet ekstremiste, si dhe çështje politike si lidhjet e dyshuara midis partisë së djathtë Lega dhe Rusisë.
Padia e nisur nga nënsekretari Durigon çoi në vizitën e policisë në redaksinë e Domanit në mars 2023 për të konfiskuar një artikull të autorit të dy anëtarëve të ekipit hetimor të gazetës. Pjesa, e disponueshme në internet, por pas një muri pagesash, ishte objekt i ankesës penale të Durigonit për shpifje, por dukej se nuk i ishte bashkangjitur padisë, duke nxitur vizitën e policisë në redaksi. Ky rast tërhoqi vëmendje të konsiderueshme në nivel evropian: ai u thirr përmes një deklarate nga MFRR, përmes një pyetjeje drejtuar Komisionit Evropian nga deputetja holandeze e Parlamentit Evropian Sophia in ‘t Veld, dhe u pasqyrua në buletinin me ndikim të Politico Brussels Playbook. Dy javë pas vizitës së oficerëve të policisë, prokuroria e Romës anuloi urdhrin e konfiskimit.
Nuk janë vetëm anëtarët e qeverisë që i bëjnë paditë ndaj gazetave. Ka pasur raste të korporatave të mëdha që kanë bërë të njëjtën gjë. Për shembull, në vitin 2021, kompania italiane energjetike ENI kërkoi nga Domani të paguante 100 mijë euro ose do të padiste për shpifje për një artikull. Korporatat e mëdha gjithmonë kanë pasur një ndikim të fortë në industrinë mediatike italiane si reklamues dhe shpesh madje edhe si aksionarë të grupeve mediatike të vendit.
Reagimi i qeverisë
Anëtarët e koalicionit qeverisës refuzuan të takohen me delegacionin e MFRR gjatë misionit të tyre në Itali këtë vit. “Ideja jonë kishte qenë të bisedonim me qeverinë për këto gjëra dhe të kishim një dialog konstruktiv,” tha Schroeder. “Ne jemi takuar me disa njerëz nga opozita. Ne u takuam gjithashtu me senatoren Barbara Floridia, Presidente e Komisionit Parlamentar Mbikëqyrës të RAI-t, por nuk takuam asnjë nga partia në pushtet.” Përfaqësuesit e kontaktuar nga MFRR ose nuk u përgjigjën ose thanë se nuk kishin kohë të takoheshin. Qeveria nuk iu përgjigj një kërkese për koment që unë dërgova gjatë raportimit për këtë artikull. Në përgjigje të Raportit të Sundimit të Ligjit, kryeministrja italiane Giorgia Meloni i shkroi një letër Presidentes së Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen. Ajo tha se disa nga pikat mbi lirinë e shtypit ishin “shtrembëruar për qëllime politike”.
Kur u publikua raporti i MFRR, disa gazeta me prirje të djathtë iu referuan burimeve të saj si “gazetarë anti-Meloni” të cilët “e pikturuan Italinë si një vend autoritar”. Në përgjigje të pyetjeve të gazetarëve, Meloni tha se aspektet kritike të raportit të Komisionit kishin ardhur nga “grupet e interesit” dhe jo nga vetë Komisioni dhe përmendi gazetat e majta si Domani, Il Fatto Quotidiano dhe Repubblica si disa nga këto burime. Fjalët e saj alarmuan më tej disa gazetarë dhe mbrojtës të lirisë së shtypit.
Schroeder mohon fuqishëm sugjerimet për paragjykime të krahut të majtë në raportin e MFRR. Ajo tregon sistemin e monitorimit të MFRR dhe thekson se dokumenti bazohej në prova, jo në ideologji. “Ne bëjmë monitorim shumë serioz, me palë të ndryshme të përfshira”, tha ajo, duke theksuar fokusin e MFRR-së në mbledhjen e fakteve. Disa gazetarë në Itali përballen gjithashtu me forma të tjera frikësimi, si sulme fizike, kërcënime dhe ngacmime verbale, shpesh nga grupet ekstremiste ose krimi i organizuar, me disa gazetarë të profilit të lartë, përfshirë Roberto Savianon, nën mbrojtjen e policisë pasi kanë marrë kërcënime për raportimin e tyre. De Benedetti është e shqetësuar se diskreditimi i kolegëve të saj investigues, disa prej të cilëve janë nën mbrojtje policore, mund t’i rrezikojë ata më shumë.
“Është një situatë shumë e rrezikshme,” tha ajo. “Ne po përshkruhemi si agresorë, si armiq të Melonit dhe armiq të vendit. Në të vërtetë, ne jemi viktimat e këtyre sulmeve.” Shumë nga gazetarët që ndanë përvojat e tyre për raportin e MFRR, përfshirë De Benedettin, janë targetuar online. Ajo ka dokumentuar përplasjet e Domanit me qeverinë në llogarinë e saj në X, duke postuar tema mbi disa nga incidentet, ndonjëherë në anglisht, dhe duke shkruar artikuj për to për gazetën e saj dhe publikime të tjera. De Benedetti ka marrë “mesazhe të dhunshme dhe seksiste” dhe ajo është e shqetësuar për mënyrën se si kjo armiqësi e qeverisë po diskrediton gazetarët dhe punën e tyre.
Sa keq është situata?
I pyetur nëse situata aktuale mund të përshkallëzohet në një sulm më të gjerë ndaj lirisë së medias, Riotta identifikon një dobësim të përgjithshëm të ekosistemit të informacionit dhe jo një plan të llogaritur. “Unë nuk besoj në një plan apo axhendë të fshehur, por në dobësinë në rritje të mediave kryesore dhe përhapjen e dezinformatave në internet.”– tha ai. “Kur klishetë për Rusinë, pandeminë, ekonominë dhe Ukrainën përsëriten vazhdimisht nga qeveria, rezultati është serioz.”
“Shtypi italian ka një traditë të kufizuar drejtësie dhe paanshmërie.”, shtoi Riotta. “Ajo funksionon në një mënyrë partizane, të njëanshme dhe mediat sociale, si në të djathtë ashtu edhe në të majtë, e kanë ushqyer këtë tendencë deri në absurd.” Sipas të dhënave të sondazhit nga Raporti ynë i Lajmeve Dixhitale 2022, vetëm 13% e italianëve mendojnë se mediat e lajmeve janë të pavarura nga ndikimi i panevojshëm nga qeveria dhe politika, një nga përqindjet më të ulëta të vendeve të mbuluara nga raporti ynë.
Ndërsa ai nuk beson se është tepër alarmante të shqetësohesh për të ardhmen e lirisë së shtypit në Itali, Riotta gjithashtu thekson fuqinë e qëndrueshme të medias kryesore në vënien e ministrave para përgjegjësisë. Ai tregon shembullin e skandalit të fundit që përfshin Gennaro Sangiulianon, ish-ministër i Kulturës. Sangiuliano po përballej me shqyrtimin mbi pretendimet e bëra në internet nga një influencere e mediave sociale, e cila tha se ajo ishte emëruar si këshilltare e ministrisë. Pasi Ministria e Kulturës e mohoi këtë, ajo tha se i ishte dhënë akses në udhëtimet dhe dokumentet e ministrisë. Gjatë një interviste televizive të tensionuar në kanalin e parë të RAI-it, Sangiuliano pranoi të kishte patur një lidhje me gruan dhe dha dorëheqjen disa ditë më vonë.
“Shqetësimi është i dobishëm, por shikoni rastin e ministrit Sangiuliano: një intervistë masive në TG1, 15 minuta rekord dhe orari u kthye përmbys për të, por nuk e shpëtoi atë”, tha Riotta. Megjithatë, kur u pyet për të ardhmen e gazetarisë në Itali, Riotta tha se e sheh atë si “të zymtë, si kudo”, pjesërisht për shkak të ngadalësisë së medias italiane për t’u zhvilluar. Pavarësisht disa shembujve të lajmeve të suksesshme të para dixhitale si Il Post dhe Fanpage.it, shumë redaksi kanë qenë të ngadalta për të kaluar në dixhitale dhe disa gazeta të vjetra kanë ende një ekip që prodhon përmbajtje për edicionet online veçmas nga pjesa tjetër e redaksisë. “Në Itali, ne filluam vonë me gazetarinë në internet, gazetarinë e të dhënave dhe tani me inteligjencën artificiale. Nuk është çështje e së djathtës apo e majtës, por një e metë kulturore, antiteknike Luddite. Në fakt, kur bëhet fjalë për inteligjencën artificiale, si e djathta ashtu edhe ajo e majta, kanë mbetur në të kaluarën”, tha Riotta.
Legjislacioni i ri evropian
Akti Evropian për Lirinë e Medias (EMFA), një pjesë e legjislacionit që hyri në fuqi në maj në çdo vend të Bashkimit Evropian, mund të ndryshojë gjërat edhe në Itali. Raporti i MFRR-së argumenton se rregullat që rregullojnë RAI-n janë “thelbësisht në kundërshtim” me këtë ligj, pasi një nga synimet e tij është të sigurojë funksionimin e pavarur të mediave të shërbimit publik. Shtetet anëtare kanë afat deri në gusht 2025 për të zbatuar rregullat e reja. Sa i përket Raportit për Sundimin e Ligjit, hapat e ardhshëm për Komisionin Evropian në të ashtuquajturin mekanizëm të Sundimit të Ligjit janë monitorimi i përgjigjes së Italisë ndaj rekomandimeve të saj dhe vazhdimi i dialogut. Në rastet e mospërputhjes së vazhdueshme, Komisioni mund të nisë procedurat e shkeljes. Neni 7 i Traktatit të BE-së do t’i lejonte BE-së që së pari të aplikonte masa parandaluese dhe, në raste shumë të rënda, sanksione kundër vendit.
“Për ne, është shumë e rëndësishme që të miratohet EMFA dhe të ndryshohet ligji. Nëse jo, ne shpresojmë që Komisioni Evropian do të përdorë kapacitetin e tij zbatues”, tha Schroeder. “Është shumë e vështirë për Italinë ta bëjë e vetme. Ne kemi vërtet nevojë për Komisionin Evropian. Ne kemi nevojë që mekanizmi i sundimit të ligjit të merret seriozisht.”
Nuk është vetëm Italia që është në këtë pozicion. Schroeder dhe kolegët e saj po shohin modele të ngjashme në të gjithë Evropën. Në shtator, MFRR kreu një mision faktmbledhës në internet në Kroaci, e cila po përballet gjithashtu me çështje të lirisë së shtypit, duke përfshirë pavarësinë e autoritetit të saj të medias, transparencën në pronësinë e medias dhe zbatimin e ligjeve për të mbrojtur lirinë e shtypit, tha Schroeder. Greqia dhe Sllovakia janë gjithashtu në një rrugë të ngjashme. Schroeder përfundoi: “Ne kemi probleme në shumë vende. Ka shumë për të bërë.”
Artikullin original të Reuters Institute mund ta gjeni duke klikuar këtu
