Nga Sharon Weinberger
Kur CIA u shfaq pa paralajmërim në selinë e kompanisë së re kompjuterike të Steve Jobs-it, NeXT, Lufta e Ftohtë ishte në kulmin e saj.
Ishte viti 1986 dhe Presidenti Ronald Reagan po dërgonte miliarda dollarë në Pentagon, pjesa më e madhe e të cilave për të financuar teknologji të reja, përfshirë mbrojtjen raketore dhe satelitët spiunë. Brenda komunitetit të sigurisë kombëtare, disa njerëz e kuptonin rëndësinë e revolucionit kompjuterik që po zhvillohej në Silicon Valley — dhe pse kishin nevojë të përfitonin prej tij.
Joe Romello dhe Jeff Harris ishin dy nga ata njerëz. Duke punuar për atë që njihej si “Programi B” i CIA-s, një iniciativë e klasifikuar për të zhvilluar zbulimin satelitor, ata besonin se Jobs, i cili kishte krijuar kompaninë e tij të re në vitin 1985 pasi u largua nga Apple, mund të ndihmonte në sigurisht teknologji vendimtare për komunitetin e inteligjencës.
Romello dhe Harris thanë se donin të flisnin drejtpërdrejt me të rreth “çështjeve që lidhen me mbrojtjen, konkretisht inteligjencën”. Ata nuk mund të jepnin detaje, pasi ishin sekret shtetëror, por donin të dinin nëse Jobs mund të gjente kohë për t’u takuar me ta.
Por pse Jobs, një fëmijë i kundërkulturës që kishte praktikuar budizmin nën udhëheqjen e një mësuesi Zen dhe që citonte marrjen e LSD-së si një përvojë formuese, do t’ia lidhte të ardhmen e kompanisë së tij spiunëve?
Pas dyerve të mbyllura
Sot, ndërsa Silicon Valley dhe Pentagoni po krijojnë lidhje të reja, me dhjetëra miliarda dollarë kapital sipërmarrës që shkojnë në qindra kompani të reja të mbrojtjes, shumë liderë teknologjikë citojnë patriotizmin dhe ripërtëritjen kombëtare në kërkimin e tyre për kontrata ushtarake, por interesat e përbashkëta ishin ato që shtynin bashkëpunimin në të kaluarën.
Ky episod pak i njohur i lidhjeve të Jobs-it me spiunazhin amerikan ia vlen të rikthehet pikërisht sepse tregon rrënjët e thella të kësaj marrëdhënieje dhe rolin që ajo luajti në mundësimin e ardhjes në jetë të sistemit operativ të Apple.
Jobs nuk do të ishte habitur tërësisht kur të mësonte se CIA po kërkonte të fliste me të.
Përveç nisjes së NeXT, në shkurt të vitit 1986 ai kishte blerë divizionin e grafikës kompjuterike të Lucasfilms të George Lucas, i cili prodhonte kompjuterin Pixar Image.
Aksioni kontrollues i Jobs-it në kompaninë e re kishte ardhur me një pjesë të papritur teknologjie: Pixar kishte punuar me ESL, një kompani mbrojtjeje në Silicon Valley, dhe kishte ndërtuar një kompjuter të personalizuar për analistët e inteligjencës për të vlerësuar imazhet satelitore.
Kur Jobs përfundimisht u takua me presidentin e ESL, Robert Kohler, të dy burrat u kuptuan menjëherë, kujton Garry Fuller, i cili punonte për ESL në atë kohë dhe më vonë iu bashkua NeXT. Kohler, një ish-zyrtar i lartë i CIA-s, i tha Jobs-it se ajo që kompjuteri NeXT ishte projektuar të bënte “për studentët e universitetit, profesorët dhe studiuesit, është ajo që komuniteti i inteligjencës bën pas dyerve të mbyllura”.
Romello dhe Harris nuk arritën të kishin një takim me Jobs-in në selinë e NeXT gjatë asaj vizite të parë. Kur Romello përfundimisht u takua me Jobs-in në qytetin e Nju Jorkut, ai nuk tha saktësisht se çfarë kishte parasysh CIA.
Jobs nuk donte ta dëgjonte gjithsesi. “Mos më thuaj asgjë që nuk supozohet ta di, sepse nuk do të kujtohem ta harroj,” i tha Jobs Romello-s.
Kjo nuk përbënte problem për Romello-n, i cili parashtroi atë që kërkonte: të blinte kompjuterët e punës (workstations) të NeXT për një klient të paidentifikuar.
“Sa njësi jeni të gatshëm të dërgoni në bazë vjetore?” pyeti Romello.
“Ky është informacion i privilegjuar,” ia ktheu Jobs.
“A është më shumë se 20,000? Kjo është ajo që dua të blej: 20,000 njësi,” tha Romello. “Dhe i dua këtë vit, por i dua me dy modifikime.”
Përshtatja që Romello kishte parasysh nuk do të kryhej nga Jobs apo NeXT. Klienti i inteligjencës dëshironte një çip më të shpejtë, të siguruar nga Motorola, dhe një kartë grafike speciale nga Intel. “Ne kurrë nuk i thamë se çfarë po kërkonim me të vërtetë,” tha Romello. “Nuk i dhashë një kopje të çipit. Ato u bënë pas blerjes nga ne, përmes ndërmjetësve tanë.”
Ai mund të mos e kishte ditur saktësisht se çfarë po planifikonte të bënte CIA me kompjuterët e tij, por Jobs-it përfundimisht iu dha një leje sigurie e nivelit tepër sekret, në mënyrë që të mund të vizitonte objektet e klasifikuara.
E vërteta ishte se NeXT kishte nevojë me dëshpërim për ato shitje. Kompania ishte e mbërthyer nga problemet, shumica e të cilave lidheshin me perfeksionizmin e Jobs-it — i cili, i lënë i lirë në një kompani që ai tani e zotëronte dhe e kontrollonte, po rrezikonte ta çonte të gjithë ndërmarrjen drejt falimentimit. Kompjuteri i punës i NeXT ishte i shtrenjtë dhe i paarritshëm nga ana financiare për shumicën e individëve. Shitjet në universitete, të cilat Jobs shpresonte se do të ishin një klient kryesor, nuk u realizuan kurrë në numra të mëdhenj.
Kjo la kryesisht kontratën me CIA-n, për ekzistencën e së cilës pothuajse askush nuk dinte. Publikisht, NeXT tha se kishte një kontratë me qeverinë federale si pjesë e një partneriteti me ESL. Madje edhe brenda qeverisë, përfshirja e CIA-s ishte e mbrojtur; Agjencia e Sigurisë Kombëtare (NSA) ishte blerësi zyrtar, sipas Dain Ehring, i cili punoi me Romello-n në kontratën e NeXT.
“Askush nuk kishte karta biznesi”
Vetëm pak njerëz në NeXT e dinin se çfarë po ndodhte kur vizitorët misteriozë nga Uashingtoni shfaqeshin në zyra, dhe ata punonjës e dinin mirë se nuk duhej të bënin shumë pyetje. Dan’l Lewin, të cilin Jobs e kishte rekrutuar në NeXT nga Apple, kujtonte se gjysmë dozenash grupesh të ndryshme shfaqeshin në zyra, të gjithë që dukeshin si “agjentë me rroba civile të përgatitur”.
“Ata hynin brenda, thoshin: ‘Përshëndetje, emri im është Sally.’ ‘Emri im është Bill.’ ‘Emri im është Sanjay,’ e kështu me radhë,” kujton Lewin. “Dhe askush nuk kishte karta biznesi. Të gjithë buzëqeshnin dhe ne u bënim demonstrime dhe kishte njerëz nga ESL në dhomë sepse ESL do të drejtonte të gjithë procesin. Dhe ata të gjithë largoheshin, buzëqeshnin, ulin kokën në shenjë miratimi dhe nuk thoshin asnjë fjalë.”
CIA solli një ekip nga Sun Microsystems, që tashmë kishte pasur marrëdhënie me agjencinë e spiunazhit, për të ndihmuar Jobs-in të rriste prodhimin. Muaji i parë i prodhimit nxori njëqind kompjuterë pune. Më pas NeXT e rriti prodhimin në 1,500 makina në muaj — e më pas në 5,000.
Kompjuterët që dilnin nga linja e prodhimit ngarkoheshin në kamionë të paidentifikuar që mbërrinin në magazinën e NeXT në orët e hershme të mëngjesit dhe transportoheshin në një kompani mbulesë të CIA-s ku instaloheshin çipat e modifikuar dhe procesorët vizualë. Pasi montoheshin, njësitë ktheheshin në kamionë me destinacion Moffett Field, një instalim ushtarak, ku ngarkoheshin në avionët e mëdhenj të transportit C-5 dhe fluturonin drejt destinacioneve të tyre përfundimtare të klasifikuara.
Jobs ende nuk e dinte saktësisht se ku po shkonin kompjuterët e tij NeXT, apo pse, të paktën sipas atyre që ishin në anën e inteligjencës. E vërteta ishte se madje edhe njerëzit përgjegjës për blerjen e tyre — përfshirë vetë Romello-n — nuk e parashikonin plotësisht se si do të përfundonin duke u përdorur kompjuterët.
Kompjuterët shkuan te analistët në Zyrën Kombëtare të Zbulimit (NRO), të cilët përdornin ekranet me rezolutë të lartë të NeXT-it dhe çipat e specializuar për të skanuar imazhet satelitore, për të detektuar nëse një vend kishte lëvizur ushtrinë e tij, le të thoshim, apo nëse po ndërtonte një silos raketash. Kompjuteri i punës gjithashtu u lejonte analistëve të me krijonin dhe të ndanin prezantime, qoftë për ligjvënësit apo për presidentin, duke përfshirë zërin mbi video, imazhet fikse dhe shënimet.
Po aq e rëndësishme, NeXTcubes, siç quheshin ata, lejonin që të dhënat të ndaheshin nëpër rrjetet e inteligjencës, duke vendosur imazhet e sapombledhura në duart e personelit ushtarak në të gjithë botën, duke u lejuar kështu atyre të bënin analiza në kohë reale.
Rrjeti Global (World Wide Web) ishte ende në hapat e tij të parë, por falë NeXT-it, komuniteti i inteligjencës në thelb kishte internetin e tij funksional. “Ne nuk e përdornim fjalën internet atëherë, por e quanim thjesht një ‘rrjet i zonës së gjerë’ (wide area network), apo si ta quani,” tha Romello.
Pasi më shumë anëtarë të ushtrisë filluan t’i shihnin vetë imazhet, ata nuk kishin më nevojë të mbështeteshin vetëm në analizat e agjencive të inteligjencës. NeXT vendosi inteligjencën bruto në duart e komandantëve të fushëbetejës në bazat në mbarë botën, imazhe që ata mund t’i interpretonin “përmes syve të tyre pothuajse në kohë reale,” tha Romello.
Efekti ishte sfidimi i kulturës afatgjatë të CIA-s për inteligjencën e centralizuar. Kjo, tha Romello, ishte “pasoja më e madhe e paparashikuar” e kompjuterëve të rinj.
NeXT u integrua në agjencitë e spiunazhit pikërisht kur misioni i tyre po ndryshonte. Bashkimi Sovjetik u shpërbë në vitin 1991, dhe SHBA-ja kaloi nga të qenit një nga dy superliqet në të qenit hegemoni i vetëm dominues në një botë kërcënimesh të reja: shtete me sjellje rebele, ngritja e Kinës, terrorizmi.
Jobs, megjithatë, nuk ishte i destinuar të luante një rol për shumë kohë në atë epokë të re; ai e kishte mendjen te diçka përtej Pentagonit dhe CIA-s. Harris, i cili kishte shoqëruar Romello-n në selinë e NeXT, kujtonte një takim me Jobs-in në mes të viteve 1990 kur sipërmarrësi i tha atij: “Unë do të ridizajnoj industrinë e muzikës.”
Harris, i cili në atë pikë ishte kreu i NRO-së, nuk e kishte idenë se për çfarë po fliste Jobs, por përfundimisht e kuptoi.
Në vitin 1996, Apple njoftoi se po blinte NeXT, dhe Jobs u kthye në kompaninë që kishte bashkëthemeluar. Disa vite më vonë, Jobs riarriti kontrollin e të gjithë kompanisë, duke e vendosur atë në një trajektore për t’u bërë marka më e vlefshme në botë — dhe, siç kishte premtuar, duke ridizajnuar industrinë e muzikës me ardhjen e iPod dhe iTunes.
Edhe pse prania e NeXT në kulturën popullore u eklipsua nga Apple, ADN-ja e sistemit të tij operativ, NEXTSTEP, u bë bazamenti për produktet e Apple, nga Mac-ët te iPhone-ët.
Apple nuk u bë kurrë një kontraktor i madh ushtarak në mënyrën se si kishte qenë NeXT. Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, shpenzimet e mbrojtjes ranë ndjeshëm, duke u ulur me pothuajse 30% deri në fund të viteve 1990, pikërisht kur tregu komercial për kompjuterët personalë po shpërthente.
Kur interesat e Silicon Valley u diverguan nga ato të botës ushtarake dhe të inteligjencës, lidhja u zbeh. Tani, ndërsa Pentagoni synon të shpenzojë më shumë se një trilion e gjysmë dollarë vitin e ardhshëm dhe po investon në teknologji të reja si inteligjenca artificiale, Silicon Valley po e rindiz marrëdhënien.
Ndikimi më afatgjatë i konvergjencës së shkurtër të Jobs-it me sigurinë kombëtare është thjesht se ajo i lejoi sipërmarrësit më ikonik të Silicon Valley të kthehej në Apple.
Puna me agjencitë e spiunazhit i dha Jobs-it “edhe një pistë tjetër pesëvjeçare për të fortësuar dhe rritur biznesin; për t’u provuar aksionerëve dhe tregut se ai ishte një lider i ligjshëm biznesi, jo thjesht një fëmijë që pati fat dhe mund të shiste,” tha Ehring, i cili u largua nga bota e inteligjencës në vitin 1990 për të punuar me Jobs-in në NeXT.
“Pra, pa mundësimin e pjekurisë së Steve-it nga ana e NRO-së, ai nuk do të ishte kthyer kurrë për të drejtuar kthimin e Apple si një CEO kthese.”
Ky shkrim është pronësi intelektuale e “The Wall Street Journal“, përktheu “Hashtag.al”
